Μουσικά Όργανα της Θράκης

9 Ιανουαρίου 2018 · Leave a Comment Like

Η φλογέρα, το καβάλι, η γκάιντα και το νταούλι.  Το κανονάκι, το ούτι, ο ταμπουράς και η πολίτικη λύρα. Η νησιώτικη ζυγιά, το βιολί και το λαούτο, μερικές φορές  και το σαντούρι. Νταιρέδες (μεγάλα ντέφια), τουμπερλέκια, ταραμπούκα και μασιές με ζίλια. Η ζυγιά της στεριανής Ελλάδας,  ο ζουρνάς και το νταούλι.  Το κλαρίνο και μεταπολεμικά το ακορντεόν

 

Από τα αρχαία χρόνια το όνομα της Θράκης είναι συνδεδεμένο με την μουσική. Ο Ορφέας, μεγάλος μουσικός κατά την αρχαιότητα, καταγόταν από την Θράκη. Ο Όμηρος αναφέρει ότι η λατρεία των Μουσών ξεκίνησε από τη Θράκη, ενώ ο θεός της μουσικής Απόλλωνας λατρευόταν ιδιαιτέρως στον τόπο αυτό, όπως και ο Πάνας, αλλά και ο Διόνυσος.

Σύμφωνα με τον Στράβωνα, οι Θράκες μετέφεραν τη μουσική παντού:

“Μέχρι της Ινδικής εκείθεν και την πολλήν μουσικήν μεταφέρουσιν”. 



Η  Ανατολική  Θράκη  χρησιμοποιεί,  κατά  βάση,  βυζαντινά  όργανα,  όπως:

  • Κανονάκι – Ούτι – Πολίτικη  λύρα – Κρουστά 

Η  Βόρεια  Θράκη  χρησιμοποιεί:

  • Θρακιώτικη  λύρα – Γκάιντα – Φλογέρα – Καβάλι 

Η  Δυτική  Θράκη χρησιμοποιεί  κυρίως:

  • Κλαρίνο – Ούτι – Συνοδευτικά   όργανα   και  των  δύο  άλλων  διαμερισμάτων.

Εκτός  από  τα  βασικά  αυτά  όργανα  χρησιμοποιούνται  σε  ορισμένες  περιπτώσεις  και:

  • Ζουρνάς – Λαούτο  ή  Λαγούτο – Βιολί

Διαχρονικό και αναμφισβήτητα, το παραδοσιακό όργανο της Θράκης είναι η λύρα. Η «αχλαδόσχημη» λύρα.  Η Θρακιώτικη λύρα είναι αχλαδόμορφη με τρεις χορδές. Είναι δύο ειδών, η καμπάδικη, ελαφριά, μικρή και λεπτόηχη και η τσαουσάνικη που είναι βαρόηχη.

Κατασκευάζεται από μονοκόμματο ξύλο (συνήθως καρυδιά ή μουριά) και αποτελείται από το ηχείο, το χέρι (ή λαιμό) και το κεφάλι, όπου είναι περασμένα από πίσω προς τα εμπρός τα κουρδιστήρια. Το ηχείο καλύπτεται με καπάκι από ξύλο πεύκου. Στο κάτω μέρος του υπάρχουν δύο τρύπες σε σχήμα κύκλου χωρισμένου στη μέση κατά μήκος. Στο ενδιάμεσο αυτό χώρισμα, που είναι σαν γέφυρα, τοποθετείται ο “καβαλάρης”. Ένα μικρό ξύλο (“ψυχή” ή “στύλος”) συνδέει τον καβαλάρη με το εσωτερικό της ράχης του ηχείου. 

Το δοξάρι της θρακικής λύρας διατηρεί μια από τις πρώτες φάσεις της ιστορικής εξέλιξης του τόξου των εγχόρδων οργάνων. Οι τρίχες του από αλογοουρά είναι χαλαρά περασμένες και τεντώνονται κατά το παίξιμο με τα δάχτυλα του δεξιού χεριού. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του τύπου αυτού λύρας είναι ότι κατά το παίξιμο τα δάχτυλα του αριστερού χεριού δεν πιέζουν από πάνω τη χορδή, αλλά από τα πλάγια με τα νύχια. Άλλο χαρακτηριστικό που παρατηρείται στη θρακιώτικη λύρα είναι ότι μαζί με τη χορδή που παίζεται η μελωδία, το δοξάρι δονεί ταυτόχρονα και τη μεσαία χαμηλότερη χορδή, η οποία ηχεί ως Ισοκράτης, δημιουργώντας έτσι την πιο απλή μορφή πολυφωνίας, που συνήθως συναντάται στη δημοτική μουσική. Ο λυράρης παίζει λύρα καθιστός, στηρίζοντας την στο αριστερό πόδι ή όρθιος χωρίς να τη στηρίζει. 



O αγαπημένος ήχος της Θρακιώτικης μουσικής προέρχεται από τα παρακάτω όργανα :​

ΓΚΑΪΝΤΑ

Η Γκάιντα ή γκάιδα ή γάιδα ή τουλούμι ή άσκαυλος αποτελείται από ένα ασκί, επιστόμιο και τμήμα παραγωγής του ήχου, το οποίο αποτελείται από δύο ξεχωριστούς αυλούς. Ο ένας είναι κοντός με τρύπες και δίνει τη μελωδία και ο άλλος μακρύς χωρίς τρύπες που δίνει ένα φθόγγο. Η γκάιντα κατασκευάζεται συνήθως από τον ίδιο το γκαιτατζή από δέρμα κατσίκας, προβάτου. Το επιστόμιο (φυσουνα, φερέκι, στόμιο κ.ύ.) είναι ξύλινος κωνικός σωλήνας, απ’ όπου ο γκαϊντατζής φυσάει και γεμίζει τον ασκό με αέρα. Στο επιστόμιο υπάρχει πέτσινη βαλβίδα, για να εμποδίζει τον αέρα να φύγει, η οποία κολλιέται στο άκρο που δένει στον ασκό. Επιστόμιο και αυλοί κατασκευάζονται από ξύλο (κρανιά, δαμασκηνιά, αμυγδαλιά κ.α.). 

ΜΑΣΑ (ΜΑΣΙΑ)

Ρυθμικό κρουστό όργανο της Θράκης. Είναι όργανο της δημοτικής μουσικής και αποτελείται από μια μασιά του τζακιού τα δύο σκέλη της οποίας καταλήγουν σε κλώνους με ένα ζίλι στην άκρη τους. Είναι καθαρά ρυθμικό όργανο.

ΚΑΝΟΝΑΚΙ (ΚΑΝΟΝΙ Η΄ ΨΑΛΤΗΡΙΟ)

Χορδόφωνο λαϊκό μουσικό όργανο της ελληνικής βυζαντινής παραδοσιακής μουσικής. Σε πρωτόγονη μορφή συναντάται στην Αρχαία Αίγυπτο. Υπάρχει σε διάφορα μεγέθη, κατασκευάζεται από ξύλο και έχει σχήμα τραπεζίου και  σπανιότερα, τριγώνου. Έχει εντέρινες χορδές, παίζεται με δαχτυλήθρες και η έκταση του είναι τρεις οκτάβες και τρεις νότες.

 
  ΟΥΤΙ 

Έγχορδο λαϊκό μουσικό όργανο δημοφιλές στους ανατολικούς λαούς, και ιδιαίτερα στους Άραβες και τους Τούρκους. Η ονομασία του προέρχεται από το αραβικό al oud= ξύλο. Έχει πέντε διπλές εντέρινες χορδές και ηχείο σε σχήμα αχλαδιού. Χορδίζεται σε διάστημα τόνου. Παράγει ήχο με κνησμό των χορδών με ειδικό φτερό.

ΖΟΥΡΝΑΣ

Ξύλινο πνευστό μουσικό όργανο της ελληνικής δημοτικής μουσικής που μοιάζει με το κλαρίνο ή τον αυλό. Είναι όργανο τύπου όμποε όμποε με διπλό γλωσσίδι. Αποτελείται από τρία μέρη και έχει έκταση μία οκτάβα και δύο φθόγγους. Υπάρχει σε διάφορα μεγέθη  και κατασκευάζεται από διάφορα είδη ξύλου. Λέγεται και καραμούζα ή πίπιζα.

ΝΤΑΟΥΛΙ

Μεμβρανόφωνο κρουστό δημοτικό όργανο της Ελλάδας. Λέγεται και ταβούλι ή νταβούλι. Ρυθμικό όργανο και συνοδεύει μελωδικά όργανα. Αποτελείται από έναν κύλινδρο που οι δύο βάσεις του είναι καλυμμένες από δέρμα συνήθως τράγου, τεντωμένο με σχοινί. Το νταούλι παίζεται με δύο ξύλα, ένα στο κάθε χέρι, τον κόπανο και την βίτσα. Ο κόπανος χτυπάει τους ισχυρούς χρόνους και η βίτσα τους ασθενείς.

ΚΛΑΡΙΝΟ

Πνευστό μουσικό όργανο που εισήχθη στην Ελλάδα από τη Δυτική Ευρώπη και εξελίχθηκε σε βασικό όργανο της ελληνικής δημοτικής μουσικής, αντικαθιστώντας σε μεγάλο βαθμό το ζουρνά.

ΤΟΥΜΠΕΡΛΕΚΙ ( Ταραμπούκα )

Μεμβρανόφωνο λαϊκό κρουστό όργανο. Αποτελείται από πήλινο ηχείο του οποίου το στόμιο κλείνεται με δέρμα κατσίκας ή γαϊδάρου. Παίζεται με τα δάχτυλα. Είναι ρυθμικό όργανο και παίζεται τουλάχιστον με ένα μελωδικό όργανο.

ΛΑΟΥΤΟ  ΚΑΙ ΛΑΓΟΥΤΟ

Ένα από τα παλαιότερα έγχορδα όργανα, με ηλικία περίπου 4.000 ετών, πρόδρομος της κιθάρας και του βιολιού. Στην πρώτη του μορφή αποτελούνταν από ένα κλαδί λυγισμένο σαν τόξο πάνω στο οποίο τεντώνονταν πολλές εντέρινες χορδές. Στην Ευρώπη διαδόθηκε από τους Μαυριτανούς κατακτητές της Ισπανίας, που το είχαν πάρει από τους Άραβες, ενώ τον 11ο αι. το φέρνουν και οι σταυροφόροι από τους Αγίους Τόπους. Μέχρι τα τέλη του 13ου αι. υφίσταται σημαντικές αλλαγές και ο αριθμός των χορδών του ποικίλλει από 4 ζεύγη έως 13 ζεύγη. Οι χορδές του ήταν αρχικά εντέρινες, αργότερα όμως πλαστικές και μεταλλικές. Το σημερινό λαούτο έχει 6 ζεύγη χορδών που χορδίζονται στις νότες σολ-ρε-λα-φα-ντο-σολ και η έκταση του είναι ίδια με της κιθάρας.

 
ΤΖΑΜΑΡΑ

Ξύλινο ρυθμικό κρόταλο της Θράκης. Αποτελείται από δύο μακρόστενα σκέλη ενωμένα στη στενή τους πλευρά με ένα πετσάκι. Σε κάθε σκέλος υπάρχουν δύο οπές από τις οποίες περνάει ένα σχοινί δεμένο κόμπο στις άκρες. Τραβώντας το σχοινί χτυπούν τα ξύλα μεταξύ τους και παράγεται ήχος.

ΚΑΒΑΛΙ

Το καβάλι είναι πνευστό μουσικό όργανο τύπου φλάουτου. Ξύλινος, ισόπαχος, μακρόστενος, κοίλος σωλήνας, ανοιχτός και από τα δύο μέρη, μήκους 60 ως 85 εκ. Ο μουσικός το παίζει κρατώντας το λοξά, ώστε ο αέρας να χτυπά την απέναντι οξεία κόχη του χείλους από το καβάλι και να δημιουργεί τον ήχο.

 
  ΑΚΟΡΝΤΕΟΝ

 Το ακορντεόν είναι ένα αερόφωνο πληκτροφόρο μουσικό όργανο. Το ακορντεόν παίζεται κρατώντας το με τα δύο χέρια στο ύψος του στήθους. Συχνά χρησιμοποιούνται ιμάντες στήριξης λόγω του βάρους του οργάνου. Το αριστερό χέρι χειρίζεται ένα πληκτρολόγιο παρόμοιο με αυτό του μπαντονεόν. Στο δεξί χέρι αντιστοιχεί ένα πληκτρολόγιο παρόμοιο μ’ αυτό του πιάνου για την εκτέλεση της μελωδίας. Η φυσούνα χειρίζεται και από τα δύο χέρια, όχι μόνο για την παραγωγή αέρα, αλλά και για την διαφοροποίηση των δυναμικών.

ΝΤΕΦΙ – ΝΤΑ’Ι’ΡΕΣ

 Το ντέφι είναι μουσικό όργανο που ανήκει την οικογένεια των κρουστών και αποτελείται από μια μεμβράνη στερεωμένη σε ένα κυκλικό τελάρο και διάφορα ζεύγη από μέταλλο που κουδουνίζουν. Τα περισσότερα ντέφια που βλέπει κανείς σήμερα στη δυτική λαϊκή μουσική είναι χωρίς τη μεμβράνη. Το ντέφι παίζεται με διάφορους τρόπους: κρατώντας το ή στερεώνοντας το σε μια βάση, κτυπώντας το με το χέρι ή κάποιο ξύλο, κουνώντας το, ή κτυπώντας το στο πόδι.

 





Πηγές :

“Ταξίδι στη Θράκη του χτες και του σήμερα” του Ελευθερίου Θ. Χατζόπουλου.

http://www.poths1991.gr/thrace/music/113-2012-04-07-14-18-35

 

xoreytis.gr


 



Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

eleven + 8 =