Πεντοζάλι – Το πέμπτο ζάλο…

15 Αυγούστου 2017 · Leave a Comment 1

«Όποιος δεν ξέρει και του πουν, με μιας τον πιάνει ζάλη,
πως στα Σφακιά τον πόλεμο, τον κάνουν πεντοζάλι». 

Πρόκειται για ένα πολεμικό χορό που ο θρύλος θέλει η γέννηση του να είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Κρητική Επανάσταση και τον αρχηγό και ήρωα της Κρητικής Επανάστασης Γιάννη Δασκαλογιάννη.

Δεσπόζουσα μορφή στην περιοχή των Σφακίων ήταν ο Ιωάννης Βλάχος. Ένας σπουδαίος άνθρωπος, πλούσιος και μορφωμένος που απολάμβανε τον σεβασμό των Κρητών οι οποίοι τον φώναζαν «Δάσκαλο». Σύντομα ο, γεννημένος το 1722 άνδρας πήρε το προσωνύμιο Δασκαλογιάννης και έμελλε να είναι αυτός που θα ξεσηκώσει τους Σφακιανούς κατά του Οθωμανικού ζυγού.

‘Επρεπε να στείλει το μήνυμα της επικείμενης επανάστασης στα πέρατα της Κρήτης αλλά αυτό σίγουρα δεν ήταν εύκολο. Μια από τις πολλές ιδέες που είχε ο Δασκαλογιάννης προκειμένου να σπάσει το τοίχος απομόνωσης  που είχαν φτιάξει οι Οθωμανοί ήταν να χρησιμοποιήσει κάτι που οι Κρητικοί, ουδέποτε εγκατέλειψαν, ακόμα και στα πιο δύσκολα και σκοτεινά χρόνια που βίωσε η Κρήσσα γη. Τον χορό και το τραγούδι.

Το πεντοζάλι  είναι ο χορός της επανάστασης. Ο χορός της εξέγερσης. Άμεσα συνδεδεμένος με την ιστορία της Κρήτης και με τους αγώνες της να αποτινάξει τον τούρκικο ζυγό.

Τίποτα σε αυτόν τον χορό δεν είναι τυχαίο. Ούτε ο αριθμός των βημάτων (τα ζάλα, που λένε οι Κρήτες), ούτε τα μέτρα, ούτε καν τα γυρίσματα που κάνει ο λυράρης και ο λαουτιέρης.

Ονομάστηκε πεντοζάλι, και όχι πεντοζάλης όπως λανθασμένα αναφέρεται πολλές φορές, γιατί συμβολίζει το πέμπτο ζάλο , όπως ειπώθηκε η θεωρούμενη πέμπτη κατά σειρά ελπίδα των Κρητικών για απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους και όχι γιατί έχει πέντε βήματα. 



Έχει δέκα βήματα, σε ανάμνηση της 10ης Οκτωβρίου του 1769, οπότε λήφθηκε η απόφαση των Σφακιανών για την πραγματοποίηση της επανάστασης, και η μουσική του αποτελείται από δώδεκα πάρτες, δηλαδή δώδεκα μουσικές φράσεις (γυρίσματα ή σκοπούς τις λένε στην Κίσσαμο), προς τιμήν των δώδεκα πρωτεργατών της εξέγερσης. 

O συνθέτης ή διαμορφωτής των 12 μελωδιών που απαρτίζουν το γνήσιο πεντοζάλι που πρωτοχορεύτηκε το 1770 στην Ανώπολη Σφακίων λέγεται πως είναι ο Στέφανος Τριανταφυλλάκης ή Κιόρος, από τον Γαλουβά Λουσακίων Κισσάμου ,  εξαίσιος βιολιστής που ήκμασε από το 1740 έως το 1790. 

Αλήθεια ή αστικός μύθος παραμένει άγνωστο. Μία λαϊκή αφήγηση πάντως λέει πως ο Δασκαλογιάννης με μια επιστολή είχε καλέσει στην Ανώπολη Σφακίων τον Τριανταφυλλάκη, γράφοντάς του: “Φίλε Κιόρο, σε περιμένω στην Ανώπολη για να μας παίξεις το 5ο ζάλο..”  Κατά την παράδοση, όπως την κατέγραψε ο μουσικός Κωστής Παπαδάκης ή Ναύτης και την επιβεβαιώνει ο Ιωάννης Τσουχλαράκης στο βιβλίο του «Οι χοροί της Κρήτης και αλλού»,  εκείνη η επιστολή του Δασκαλογιάννη μόνο αθώα δεν ήταν. Σε αυτήν, ο ήρωας της Κρητικής Επανάστασης ζητά από τον δημιουργό το τραγούδι να διακρίνεται από το πέμπτο του ζάλο (βήμα, δηλαδή) και να αναφέρεται στους… δώδεκα «κουμπάρους».

Συνθηματικά, δηλ. του είπε ότι ετοιμάζεται ο πέμπτος ξεσηκωμός εναντίων των Τούρκων και επειδή μιλούσε για χορό χρησιμοποίησε τη λέξη “ζάλο”, που σημαίνει βήμα, κρύβοντας έτσι το μήνυμα. Πράγματι, ο Κιώρος πήγε εκεί κι έμεινε έξι μήνες μέχρι την έναρξη της επανάστασης. Η εκδοχή αυτή -που σημειώνουμε πως δεν έχει καμία ιστορική τεκμηρίωση- επιμένει πως με βάση την “πυρρίχια” μελωδία ο Κιώρος συνέθεσε τη μουσική για τον καινούργιο πολεμικό χορό, ο οποίος σύμφωνα με τις υποδείξεις του Δασκαλογιάννη, έπρεπε να έχει δώδεκα μουσικούς σκοπούς (γυρίσματα) και δέκα βήματα, γιατί  δώδεκα ήταν οι αρχηγοί της επανάστασης η οποία αποφασίστηκε στις 10 του 10ου μήνα του 1769.

Το χορό που εκτέλεσαν μόνο άνδρες πιασμένοι από τους ώμους, για να συμβολίζουν με αυτό την αλληλοστήριξη, την αλληλοεκτίμηση, την αμοιβαία εμπιστοσύνη και τη συνεργασία, ονόμασαν “το πεντοζάλι”

Στον χορό αυτό θρυλείται ότι έπιασαν τότε τα 11 πρωτοπαλίκαρα και ο ίδιος ο Δασκαλογιάννης – 12 πρωτεργάτες – στον αριθμό,και χόρεψαν για πρώτη φορά το πεντοζάλι, ενώ αμέσως μετά ρίχτηκαν στη μάχη εναντίον των Τούρκων.

Μάλιστα για κάθε ένα παλληκάρι που έφευγε από το τέλος του χορού και έπιανε μπροστά, υπήρχε και διαφορετικό μουσικό γύρισμα, ενώ οι υπόλοιποι 11 που ακολουθούσαν,αναφωνούσαν το όνομά του πρώτου.

Τα 12 μουσικά γυρίσματα στο πεντοζάλι, τηρούνται ευλαβικά και σήμερα, ως φόρος τιμής στα 12 παληκάρια του Δασκαλογιάννη.





Με το πεντοζάλι, ο Κρητικός εξέφρασε τον ακοίμητο πόθο της λευτεριάς, την αγωνιστικότητα, την ηρωική ψυχή του.  Χορός επαναστατικός, ξεσηκωτικός, αδερφικός με πιάσιμο από τους ώμους.

Οι Κρητικοί λεβέντες πολεμούσαν. 

Ο μπάρμπα Μπατζελιός (Παντελής), πολεμιστής του Δασκαλογιάννη, συνέθεσε το Τραγούδι του Δασκαλογιάννη, ένα έπος 1034 στίχων, που το υπαγόρευσε στον Αναγνώστη του παπά Σήφη Σκορδύλη, ο οποίος το κατέγραψε, γιατί ο ίδιος ο μπάρμπα Μπατζελιός ήταν εντελώς αγράμματος (το θυμόταν όλο απ’ έξω, όπως οι αρχαίοι επικοί ποιητές).

Θε μου και δώσ’ μου φώτιση, καρδιά σαν το καζάνι,
να κάτσω να συλλογιστώ τον Δάσκαλο τον Γιάννη

 

Άρθρο – Αφιέρωμα του xoreytis.gr

 


 




 


Πηγές : ekriti.gr, crete-dance.com, youtube, ganifantis.blogspot.gr

 


Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

4 + 11 =